Stary Cmentarz w Rzeszowie i jego ślady zapisane w kamieniu

Poznaj historię Starego Cmentarza w Rzeszowie, zobacz, co wypatrywać przy Targowej i jak wojna zmieniła jego dzieje. Przeczytaj przed spacerem.

Kamienna rzeźba dziecka śpiącego na poduszce, Stary Cmentarz Rzeszów.

Masz wolne pół godziny w centrum Rzeszowa i zastanawiasz się, czy skręcić w stronę Targowej? Stary Cmentarz w Rzeszowie jest dostępny na krótki, spokojny spacer, ale łatwo przejść obok najciekawszych śladów, jeśli potraktujesz go jak zwykły skrót nad Wisłok.

Stary Cmentarz Rzeszów. Kamienne nagrobki i krzyże porośnięte bluszczem, otoczone bujną zielenią i drzewami.

Jedno wejście od Targowej prowadzi w stronę Wisłoka

Przy ruchliwej ulicy łatwo nie zauważyć, jak szybko zmienia się tu tempo miasta. Nekropolia leży przy ul. Targowej, między zabudową Śródmieścia a Wisłokiem; obejmuje około 3,65 ha i ma układ alejek dzielących teren na kwatery. Do środka prowadzi pojedyncze wejście, więc spacer zaczyna się od strony północnej alei.

To miejsce najlepiej poznawać bez pośpiechu i z szacunkiem dla jego funkcji. Zamiast wypatrywać wyłącznie znanych nazwisk, zatrzymaj się przy kaplicy św. Trójcy i obejrzyj nagrobki o różnych formach: od prostych krzyży po rzeźbione stele i pomniki przypominające małe budowle. Sam układ alejek pomaga czytać cmentarz jak zapis kolejnych epok, a nie tylko zbiór pojedynczych grobów.

Rzeźby i warsztaty kamieniarskie opowiadają o dawnym Rzeszowie

Najstarsze zachowane nagrobki pochodzą z początku XIX wieku, choć cmentarz założono w 1792 roku. Wśród osób spoczywających przy Targowej jest Ignacy Tustanowski, radca sądu karnego, oraz Jacenty Gałęzowski, rzeszowski dobroczyńca. Ich groby przypominają, że historia miasta składa się z pracy urzędników, społeczników i rodzin, a nie z samych wielkich wydarzeń.

Forma pomnika bywa równie wymowna jak inskrypcja. Stowarzyszenie Opieki nad Starym Cmentarzem wymienia twórców związanych z nagrobkami: lwowskich Antoniego i Jana Schimserów, krakowskiego Kazimierza Chodzińskiego oraz rzeszowskiego Jana Czubę. To zestawienie pokazuje, że nekropolia łączyła lokalne pracownie z artystycznymi ośrodkami Galicji; przy oglądaniu detali zwróć uwagę na różnice w rzeźbie i sposobie opracowania kamienia.

Rok 1910 nie zamyka całej historii pochówków

W wielu opisach pojawia się informacja, że cmentarz zamknięto na początku XX wieku. To prawda w odniesieniu do regularnych pochówków, lecz nie do całej jego historii. Podczas II wojny światowej zniszczony most na Wisłoku utrudniał transport zmarłych na cmentarz Pobitno, dlatego na Starym Cmentarzu chowano poległych żołnierzy i cywilne ofiary wojny.

W zbiorowej mogile upamiętniono 93 osoby, a na tablicach zachowały się nazwiska zidentyfikowanych zmarłych. Ewidencja Miejsc Pamięci Narodowej Podkarpackiego Urzędu Wojewódzkiego opisuje między innymi Zofię Furman i jej pięcioletnią córkę Marysię, które zginęły we wrześniu 1939 roku. Ta część nekropolii zmienia sposób patrzenia na określenie „zamknięty cmentarz”: jego funkcja grzebalna wróciła w wojennym kryzysie.

Jeśli podczas spaceru…To może oznaczać…Najlepszy następny krok
Szukasz śladów osób zasłużonych dla miastaPoszczególne kwatery i nagrobki mają własną historięSkorzystaj ze spisu pochowanych, zamiast szukać nazwisk przypadkowo
Zauważasz zbiorową mogiłę przy TargowejTo miejsce pamięci ofiar II wojny światowejZatrzymaj się przy tablicy z nazwiskami i zachowaj spokojny charakter wizyty
Chcesz zobaczyć ślady dawnego rzemiosłaRzeźby i inskrypcje powstawały w różnych pracowniachPorównaj formy pomników wzdłuż alejek, nie ograniczaj się do frontowej części

Renowacje przywracają nagrobkom czytelność

Nie każdy pomnik wygląda dziś tak samo jak w chwili powstania, a część detali zatarł czas. Urząd Miasta Rzeszowa podał, że w latach 2021–2025 odnowiono 19 nagrobków dzięki miejskim środkom przeznaczonym na konserwację. W planie prac na 2026 rok znalazła się kompleksowa renowacja nagrobka Karoliny Wodzińskiej oraz zabezpieczenie krzyży Leopolda Praschilla i Ludwiki Zennermanowej.

Przy jednym z bezimiennych grobów ma powstać nowa podstawa, która ustabilizuje zachowane fragmenty pomnika. To drobny z pozoru zabieg, ale właśnie od takich prac zależy, czy uda się zachować czytelny kształt nagrobka. Podczas spaceru można więc zobaczyć zarówno ślady dawnego rzemiosła, jak i współczesną opiekę nad zabytkami.

Na koniec zostaw sobie chwilę przy kaplicy

Jeśli czasu jest niewiele, zacznij od wejścia przy Targowej, przejdź północną aleją w stronę kaplicy i po drodze wypatruj rzeźbionych stel. Sądzę, że taki krótki spacer daje lepszy obraz miejsca niż szybkie odhaczanie nazwisk: pozwala dostrzec, jak historia Rzeszowa zapisała się w kamieniu, inskrypcjach i samym układzie nekropolii. A jeśli chcesz odszukać konkretną osobę, miej pod ręką spis pochowanych, bo pojedyncze wejście nie oznacza, że wszystkie groby od razu rzucą się w oczy.

Pytania i odpowiedzi

Wejście znajduje się od strony ul. Targowej, a pojedyncza brama prowadzi od północnej alei. Warto skierować się ku kaplicy św. Trójcy i po drodze zwrócić uwagę na rzeźbione stele oraz różne formy nagrobków. Cmentarz zajmuje około 3,65 ha i leży między Śródmieściem a Wisłokiem.

Regularne pochówki zakończono na początku XX wieku, ale podczas II wojny światowej zniszczony most na Wisłoku utrudniał transport zmarłych na cmentarz Pobitno. Dlatego na Starym Cmentarzu chowano poległych żołnierzy i cywilne ofiary wojny. Zbiorowa mogiła upamiętnia 93 osoby.

Wśród wymienianych rzeźbiarzy i kamieniarzy są lwowscy Antoni i Jan Schimserowie, krakowski Kazimierz Chodziński oraz rzeszowski Jan Czuba. Ich prace pokazują, że przy nekropolii spotykały się lokalne warsztaty i artystyczne ośrodki Galicji.

W latach 2021-2025 odnowiono 19 nagrobków dzięki miejskim środkom. W planie prac na 2026 rok znalazły się renowacja nagrobka Karoliny Wodzińskiej oraz zabezpieczenie krzyży Leopolda Praschilla i Ludwiki Zennermanowej.

Oceń artykuł

Średnia 4.5 / 5, 2 oceny

Komentarze (0)

Więcej o Rzeszowie

Wszystkie artykuły