Zamek w Rzeszowie od Ligęzy po gmach sądu

Poznaj historię zamku w Rzeszowie: od warowni Ligęzy i rezydencji Lubomirskich po dzisiejszy gmach sądu. Sprawdź, co zachowało się do dziś.

Zamek w Rzeszowie, świadectwo bogatej historii, z charakterystyczną wieżą i kamiennymi murami, otoczony zielenią.

Stoisz przy zamkowych murach i patrzysz na wieżę, która wygląda jak pamiątka po dawnych Lubomirskich. Dzisiejszy gmach w dużej mierze powstał na początku XX wieku, choć zachował starsze elementy i układ obronny, a historia tego miejsca zaczyna się znacznie wcześniej.

Dawny zamek w Rzeszowie, ukazany na rysunku, to świadectwo bogatej historii miasta.

Historia zamku zaczyna się od Ligęzy, ale jeszcze wcześniej mogła tu stać warownia

Na południe od dawnego miasta teren sam podpowiadał, gdzie wznieść obronną siedzibę: cypel otaczały Wisłok, stawy i mokradła, a dostęp od strony lądu można było przeciąć fosą. Mikołaj Spytek Ligęza rozpoczął budowę zamku pod koniec XVI wieku, wykorzystując naturalne przeszkody jako część obrony.

Urząd Miasta Rzeszowa wskazuje, że dokument z 1447 roku wspomina dwór obronny w związku z podziałem majątku między Janem i Stanisławem Rzeszowskimi. Nie da się dziś potwierdzić, czy stał dokładnie w tym miejscu, choć taka hipoteza jest prawdopodobna. To rozróżnienie pozwala nie przypisywać zamkowi pewnego rodowodu sięgającego średniowiecza.

Lubomirscy nadali warowni układ rezydencji otoczonej bastionami

Po śmierci Ligęzy w 1637 roku dobra przeszły w ręce Lubomirskich. Największą rozbudowę przeprowadził Hieronim Augustyn Lubomirski, który uczynił Rzeszów swoją siedzibą. Projekt prac z 1682 roku przypisano Tylmanowi z Gameren; przy realizacji uczestniczyli też Piotr Bellotti i jego syn Jan Chrzciciel.

Powstała rezydencja w typie palazzo in fortezza, czyli pałac połączony z umocnieniami. Zamek otaczały wały i bastiony, a do bramy prowadził zwodzony most osłonięty rawelinem, wysuniętym przed główną linię obrony. Nie był to jednak fort, którego zadaniem było zatrzymać każdą armię: według miejskiego opisu zamkowe umocnienia miały przede wszystkim dawać wojsku oparcie, zaopatrzenie i czasowe schronienie.

Szwedzi zdobyli zamek po dwóch dniach oblężenia

Losy zamku pokazują, jak ograniczona była jego siła obronna. W 1655 roku wojska szwedzkie zdobyły go po dwudniowym oblężeniu, a dwa lata później zajęły go oddziały Rakoczego. Gdy Hieronim Augustyn przejął zamek w 1667 roku, budowla była już poważnie zniszczona.

Nie oznaczało to końca jego roli militarnej. Podczas konfederacji barskiej walki o zamek trwały dwa dni w 1769 roku, po czym konfederaci musieli się wycofać. Mnie w tej historii przekonuje właśnie różnica między reprezentacyjną siedzibą a rzeczywistą warownią: zamek wspierał działania wojsk, ale jego bastiony nie gwarantowały długiej obrony.

Dzisiejszy gmach jest głównie efektem przebudowy z początku XX wieku

Gdy władze austriackie przeznaczyły zamek na sąd i więzienie, dawna rezydencja zaczęła służyć administracji. Funkcję tę wprowadzono w 1812 roku, a kompleks sprzedano rządowi austriackiemu kilka lat później. Zmiany użytkowe stopniowo zacierały dawny układ, a część umocnień i elementów otoczenia zlikwidowano.

Najczęściej umyka tu ważny szczegół: obecny zamek nie jest w większości autentycznym budynkiem z czasów Ligęzy czy Lubomirskich. Gdy na początku XX wieku stan murów i fundamentów okazał się bardzo zły, rozebrano gmach i wzniesiono go praktycznie od podstaw, zachowując wieżę. Prace zakończono w 1905 roku, a w listopadzie zaczął działać w nim sąd. Dlatego oglądana dziś bryła opowiada jednocześnie o dawnej rezydencji i o decyzjach konserwatorskich z późniejszej epoki.

Najlepiej czytać zamek razem z jego murami i obecną funkcją

Zamek Lubomirskich pozostaje siedzibą Sądu Okręgowego, więc na co dzień nie działa jak typowe muzeum z wolnym wejściem do wnętrz. Można oglądać jego zewnętrzną bryłę i fortyfikacje; wejścia do środka odbywają się przy okazji organizowanych wydarzeń, dlatego przed planowaniem zwiedzania dobrze sprawdzić lokalne ogłoszenia.

Podczas spaceru zwróć uwagę na wieżę, obrys obwarowań i różnicę między monumentalną fasadą a historią kolejnych przebudów. Wtedy zamek przestaje być po prostu „starym budynkiem”: widać w nim warownię Ligęzy, rezydencję Lubomirskich oraz gmach sądowy, który zachował tylko część dawnej materii.

Pytania i odpowiedzi

Dokument z 1447 roku wspomina dwór obronny w związku z podziałem majątku między Janem i Stanisławem Rzeszowskimi. Nie ma pewności, czy stał dokładnie w miejscu dzisiejszego zamku, choć jest to prawdopodobne. Budowę warowni w tym miejscu rozpoczął pod koniec XVI wieku Mikołaj Spytek Ligęza.

Tworzyły one system obronny wokół rezydencji: zamek otaczały wały i bastiony, a do bramy prowadził zwodzony most osłonięty rawelinem. Umocnienia miały zapewniać wojsku oparcie, zaopatrzenie i czasowe schronienie, ale nie gwarantowały długiej obrony. Szwedzi zdobyli zamek po dwudniowym oblężeniu w 1655 roku.

Obecny gmach wzniesiono niemal od podstaw w latach 1902-1905, ponieważ stan murów i fundamentów był bardzo zły. Podczas przebudowy zachowano wieżę. Dzisiejsza bryła łączy więc ślady dawnej rezydencji z późniejszą przebudową na potrzeby sądu.

Zamek jest siedzibą Sądu Okręgowego i nie działa jak typowe muzeum z wolnym wejściem do wnętrz. Na co dzień można oglądać jego bryłę z zewnątrz i fortyfikacje. Wejścia do środka odbywają się przy okazji organizowanych wydarzeń, dlatego przed wizytą warto sprawdzić lokalne ogłoszenia.

Oceń artykuł

Średnia 4.6 / 5, 10 ocen

Komentarze (0)

Więcej o Rzeszowie

Wszystkie artykuły