Żydowski Rzeszów na spacerze między synagogami i miejscami pamięci

Poznaj żydowski Rzeszów na spacerze między dawnymi synagogami i miejscami pamięci. Sprawdź, co zobaczyć w centrum i jak zaplanować wejście na cmentarz.

Młoda kobieta z wiankiem na głowie studiuje mapę, szukając śladów żydowskiego Rzeszowa.

Przy placu Ofiar Getta łatwo przejść obok śladów, które kiedyś tworzyły całe sąsiedztwo. Żydowskie dziedzictwo Rzeszowa najlepiej poznawać pieszo między dawnymi synagogami a miejscami pamięci, choć część trasy prowadzi dziś do budynków o zupełnie innych funkcjach.

Synagoga w Rzeszowie, świadectwo historii Żydowski Rzeszów. Kamienna fasada z łukowymi oknami i ceglana wieżyczka.

Dawne Nowe Miasto było osobnym ośrodkiem, a nie tylko nazwą dzielnicy

Przy placu Ofiar Getta widać dziś fragment większego miejskiego układu. Według opisu na stronie Urzędu Miasta dawne Nowe Miasto sięgało od dzisiejszej ulicy Lwowskiej po Mickiewicza, a także w stronę ulic Targowej i Szopena. To była wyraźnie wyodrębniona część Rzeszowa, z własnym rynkiem, synagogą i miejscami służącymi codziennemu życiu wspólnoty.

Po włączeniu tego obszaru do miasta żydowska dzielnica rozrastała się w sąsiedztwie centrum. Z czasem powstawały tu kolejne domy modlitwy, szkoły religijne i warsztaty. Uważam, że właśnie spacer po okolicznych ulicach najlepiej pokazuje tę historię: ślady nie stoją w jednym muzealnym pokoju, lecz są rozproszone po zwyczajnej tkance miasta.

Dwie synagogi stoją blisko siebie, lecz opowiadają inne historie

Wystarczy przejść niedaleko, by zobaczyć Synagogę Staromiejską przy ulicy Bożniczej oraz Synagogę Nowomiejską przy ulicy Jana III Sobieskiego. Ta druga, nazywana także Dużą, powstała za zgodą Hieronima Augustyna Lubomirskiego wydaną w 1686 roku. Dziś mieści się w niej Biuro Wystaw Artystycznych, dlatego jej obecne wnętrza i funkcja różnią się od pierwotnych.

Synagoga Nowomiejska została poważnie zniszczona podczas okupacji, a po wojnie przebudowana. W efekcie nie zobaczysz w niej dawnego układu w niezmienionej postaci. Warto przyjrzeć się zewnętrznej bryle i miejscu budynku w dawnej dzielnicy, a jeśli planujesz wejść do środka, sprawdź bieżące informacje o wystawach galerii. Sam fakt, że budynek jest dawną synagogą, nie oznacza stałego dostępu dla zwiedzających.

Plac Ofiar Getta łączy ślady przedwojennej dzielnicy z pamięcią o Zagładzie

Na placu łatwo zatrzymać się przy pomnikach i przejść dalej, ale jego otoczenie opowiada także o miejscu, w którym przed wojną skupiało się życie żydowskiego Rzeszowa. W pobliżu znajdowały się dawne synagogi i cmentarze. Dziś przestrzeń pełni rolę miejsca pamięci, a jej współczesny wygląd nie odsłania od razu całej warstwy historycznej.

W trakcie okupacji niemieckiej żydowskich mieszkańców miasta spotkały prześladowania, deportacje i masowe mordy. Opisując tę okolicę, wolę pamiętać o tym, że przedwojenna dzielnica była domem i miejscem pracy, nie jedynie tłem późniejszej tragedii. Ten sposób patrzenia zmienia zwykły spacer: adresy i przejścia zaczynają układać się w opowieść o ludziach.

Na cmentarz przy Rejtana trzeba umówić wejście wcześniej

Jeśli chcesz odwiedzić cmentarz żydowski przy alei Rejtana, zaplanuj to przed wyjściem. Portal Zabytek.pl podaje, że dostęp do zabytku wymaga wcześniejszego uzgodnienia telefonicznego z Urzędem Miasta Rzeszowa pod numerem 17 749 49 67. Bez takiego uzgodnienia nie zakładaj, że wejdziesz na teren nekropolii spontanicznie.

To miejsce różni się od dawnego cmentarza przy synagogach, który został zniszczony podczas okupacji. Przy Rejtana zachowały się macewy i ohele, czyli niewielkie budynki nad grobami ważnych rabinów lub cadyków; znajdują się tam między innymi ohele rodziny Lewinów oraz Cwi Elimelecha Szapiro. Przy bramie zachowaj ciszę i nie dotykaj nagrobków, bo są częścią cmentarza i miejscem pamięci.

SytuacjaCo oznaczaCo zrobić
Chcesz wejść na cmentarz przy RejtanaWejście wymaga wcześniejszego uzgodnieniaSkontaktuj się z Urzędem Miasta przed wizytą
Drzwi dawnej synagogi są zamknięteBudynek może działać w innej funkcji lub nie być dostępny dla zwiedzającychSprawdź informacje instytucji działającej w budynku
Masz czas tylko na krótki spacer po centrumSynagogi i plac Ofiar Getta leżą w obrębie dawnego sąsiedztwaZostań w śródmieściu, a nekropolię przy Rejtana zaplanuj na osobną wizytę

Krótki spacer po centrum lepiej oddaje układ dawnej dzielnicy

Na spokojne poznanie centralnych śladów przeznacz około godziny: zacznij przy placu Ofiar Getta, przejdź obok Synagogi Staromiejskiej, a potem podejdź do Synagogi Nowomiejskiej. Taki porządek pozwala zobaczyć, jak blisko siebie znajdowały się ważne budynki i jak dzielnica łączyła się z resztą miasta.

Jeśli chcesz dołączyć cmentarz przy Rejtana, potraktuj go jako osobny punkt wyprawy i najpierw uzgodnij wejście. Najczęstszym błędem jest planowanie całej trasy tak, jakby każde miejsce było otwartym zabytkiem. Dawne synagogi można obejrzeć z zewnątrz, ale dostęp do wnętrz zależy od ich obecnej funkcji i organizacji zwiedzania.

Po tej trasie Rzeszów czyta się także w przerwach między zabytkami

Żydowski Rzeszów nie zachował się jako jedna kompletna dzielnica, którą można obejść po wyznaczonej ścieżce. Trzeba zestawiać budynki, nazwy ulic, miejsca pamięci i informacje o dawnych funkcjach, a przerwy między nimi są częścią tej historii.

Po spacerze zostań chwilę w centrum i wróć myślą do zwykłego życia, które toczyło się tu przed wojną: pracy, nauki, modlitwy i sąsiedzkich spotkań. Takie spojrzenie pozwala zobaczyć w zabytkach ślady miasta tworzonego przez różne społeczności, nawet gdy część dawnych miejsc istnieje dziś już tylko w pamięci i archiwach.

Pytania i odpowiedzi

Przeznacz na trasę około godziny. Zacznij przy placu Ofiar Getta, przejdź obok Synagogi Staromiejskiej przy ulicy Bożniczej, a potem podejdź do Synagogi Nowomiejskiej przy ulicy Jana III Sobieskiego. Cmentarz przy alei Rejtana zaplanuj osobno, bo wejście wymaga wcześniejszego uzgodnienia.

Synagoga Staromiejska stoi przy ulicy Bożniczej, a Synagoga Nowomiejska, zwana też Dużą, przy ulicy Jana III Sobieskiego. W dawnej Synagodze Nowomiejskiej mieści się Biuro Wystaw Artystycznych, a budynek został zniszczony podczas okupacji i przebudowany po wojnie. Dostęp do wnętrza zależy od obecnej funkcji i organizacji zwiedzania, więc przed wizytą sprawdź informacje galerii.

Wcześniej uzgodnij wejście telefonicznie z Urzędem Miasta Rzeszowa pod numerem 17 749 49 67. Na cmentarzu zachowały się macewy i ohele, między innymi rodziny Lewinów oraz Cwi Elimelecha Szapiro. Przy bramie zachowaj ciszę i nie dotykaj nagrobków.

Na cmentarzu przy Rejtana zachowały się macewy i ohele. Dawny cmentarz położony przy synagogach został zniszczony podczas okupacji. To dwa różne miejsca związane z historią żydowskiego Rzeszowa.

Oceń artykuł

Średnia 5.0 / 5, 2 oceny

Komentarze (0)

Więcej o Rzeszowie

Wszystkie artykuły